Ενδομητρίωση: Διάγνωση, Συμπτώματα και Σύγχρονες Θεραπείες – Πλήρης Οδηγός 2026

🔬 Τι Είναι η Ενδομητρίωση;

Η ενδομητρίωση είναι μια χρόνια, συχνά επώδυνη γυναικολογική πάθηση κατά την οποία ιστός παρόμοιος με τον ενδομήτριο (τον βλεννογόνο που επενδύει το εσωτερικό της μήτρας) αναπτύσσεται σε θέσεις εκτός της μήτρας. Αυτός ο εκτοπικός ιστός μπορεί να βρεθεί στις ωοθήκες, στις σάλπιγγες, στο περιτόναιο της πυελικής κοιλότητας, στον κόλπο, στην ουροδόχο κύστη και σπανιότερα σε μακρινά όργανα όπως οι πνεύμονες.

Παρόμοια με τον φυσιολογικό ενδομήτριο, ο εκτοπικός ιστός ανταποκρίνεται στις ορμονικές μεταβολές του εμμηνορροϊκού κύκλου, πυκνώνει, αποσυντίθεται και αιμορραγεί. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον ενδομήτριο που αποβάλλεται φυσιολογικά με την έμμηνο ρύση, το αίμα από τον εκτοπικό ιστό δεν μπορεί να βγει από το σώμα, προκαλώντας φλεγμονή, πόνο, σχηματισμό ουλώδους ιστού και συμφύσεων.

Επιδημιολογία

• Επηρεάζει περίπου το 10% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας
• 30-50% των γυναικών με υπογονιμότητα έχουν ενδομητρίωση
• Συχνότερη διάγνωση μεταξύ 25-35 ετών
• Μπορεί να εμφανιστεί από την εφηβεία μέχρι την εμμηνόπαυση
• Υποδιαγνωσμένη νόσος – μέση καθυστέρηση διάγνωσης 7-10 έτη

🩸 Συμπτώματα Ενδομητρίωσης

Πυελικός Πόνος

1. Δυσμηνόρροια (Επώδυνη Έμμηνος)

• Έντονος, αφόρητος πόνος κατά την περίοδο
• Ξεκινά 1-2 ημέρες πριν την περίοδο και συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια
• Δεν ανταποκρίνεται σε απλά παυσίπονα
• Μπορεί να συνοδεύεται από ναυτία, έμετο, διάρροια
• Συχνά επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου

2. Χρόνιος Πυελικός Πόνος

• Πόνος που διαρκεί >6 μήνες
• Παρούσα εκτός περιόδου
• Μπορεί να είναι κυκλικός ή συνεχής
• Επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα

3. Δυσπαρευνία (Επώδυνη Συνουσία)

• Βαθύς πυελικός πόνος κατά ή μετά τη σεξουαλική επαφή
• Συχνά στην περίοδο της ωορρηξίας
• Επηρεάζει την ποιότητα ζωής και τις σχέσεις

Συμπτώματα Γαστρεντερικά και Ουρολογικά

Γαστρεντερικά:

• Επώδυνη αφόδευση (δυσκοιλιότητα)
• Διάρροια ή δυσκοιλιότητα
• Φούσκωμα κοιλίας
• Αιματοχεσία κατά την περίοδο
• Ναυτία και έμετος

Ουρολογικά:

• Επώδυνη ούρηση
• Συχνουρία
• Αιματουρία κατά την περίοδο

Υπογονιμότητα

• 30-50% των γυναικών με ενδομητρίωση αντιμετωπίζουν δυσκολία σύλληψης
• Μηχανισμοί: ανατομική παραμόρφωση, φλεγμονή, επίδραση στην ποιότητα ωαρίων

Άλλα Συμπτώματα

• Κόπωση χρόνια
• Κατάθλιψη και άγχος
• Αϋπνία
• Απώλεια ενέργειας

Σημείωση: Η βαρύτητα των συμπτωμάτων δεν συσχετίζεται πάντα με την έκταση της νόσου. Κάποιες γυναίκες με ελάχιστη ενδομητρίωση μπορεί να έχουν σοβαρά συμπτώματα και αντίστροφα.

🔍 Αίτια και Παράγοντες Κινδύνου

Θεωρίες Αιτιολογίας

1. Θεωρία της Αντίστροφης Έμμηνου (Sampson)

• Η πιο αποδεκτή θεωρία
• Εμμηνορροϊκός ιστός ρέει αναδρομικά μέσω των σαλπίγγων στην πυελική κοιλότητα
• Εμφύτευση και ανάπτυξη ενδομητριακών κυττάρων

2. Θεωρία της Μεταπλασίας Κοιλομικού Επιθηλίου

• Μετατροπή πυελικού περιτοναίου σε ενδομητριακό ιστό
• Εξηγεί την ενδομητρίωση σε σπάνιες θέσεις

3. Θεωρία της Λεμφαγγειακής/Αιματογενούς Μετάστασης

• Διασπορά ενδομητριακών κυττάρων μέσω λεμφαγγείων και αίματος
• Εξηγεί εξωπυελικές εστίες (π.χ. πνεύμονες)

4. Ανοσολογική Θεωρία

• Δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος
• Αδυναμία εξάλειψης εκτοπικού ενδομητριακού ιστού

5. Γενετικοί Παράγοντες

• Οικογενής προδιάθεση
• Γενετικές μεταλλάξεις

Παράγοντες Κινδύνου

Αυξημένος κίνδυνος:

• Οικογενειακό ιστορικό (7πλάσιος κίνδυνος)
• Πρώτη έμμηνος σε νεαρή ηλικία
• Μικρός κύκλος (<27 ημερών)
• Βαριά, παρατεταμένη περίοδος (>7 ημέρες)
• Χαμηλό BMI
• Καυκάσια φυλή
• Μηδενιπαρία
• Ανατομικές ανωμαλίες (στένωση τραχήλου)

Προστατευτικοί παράγοντες:

• Εγκυμοσύνη και τοκετός
• Θηλασμός
• Τακτική άσκηση
• Χρήση αντισυλληπτικών

🩺 Διάγνωση

Κλινική Εκτίμηση

Ιστορικό:

• Χαρακτηριστικά συμπτωμάτων (είδος, ένταση, διάρκεια)
• Εμμηνορροϊκό ιστορικό
• Ιστορικό γονιμότητας
• Οικογενειακό ιστορικό
• Προηγούμενες θεραπείες

Φυσική εξέταση:

• Γυναικολογική εξέταση
• Επώδυνος μήτρα ή ωοθήκες
• Σταθερή, retroflexed μήτρα
• Οζώδεις περιοχές στον οπίσθιο θόλο
• Μειωμένη κινητικότητα πυελικών οργάνων

Απεικονιστικές Εξετάσεις

1. Υπερηχογράφημα Κόλπου

• Πρώτης γραμμής απεικονιστική μέθοδος
• Ανίχνευση ενδομητριωματικών κύστεων (chocolate cysts)
• Αξιολόγηση ωοθηκών και μήτρας
• Ευαισθησία: 80-90% για ενδομητριώματα

2. Μαγνητική Τομογραφία (MRI)

• Ανώτερη για βαθιά διηθητική ενδομητρίωση
• Αξιολόγηση βλαβών εντέρου, ουροδόχου κύστης
• Προεγχειρητικός σχεδιασμός
• Ακριβέστερη από το υπερηχογράφημα

3. Λαπαροσκόπηση + Βιοψία

• Χρυσός κανόνας διάγνωσης
• Άμεση οπτική επιθεώρηση πυελικής κοιλότητας
• Ιστολογική επιβεβαίωση
• Ταυτόχρονη θεραπευτική αντιμετώπιση
• Ταξινόμηση σταδίου (rASRM classification)

Εργαστηριακές Εξετάσεις

• CA-125: Αυξημένο σε μέτρια-σοβαρή ενδομητρίωση (όχι διαγνωστικό)
• Δεν υπάρχει ειδικός διαγνωστικός βιοδείκτης αίματος

Σταδιοποίηση

American Society for Reproductive Medicine (ASRM) Classification:

• Στάδιο I (Ελάχιστη): 1-5 βαθμοί
• Στάδιο II (Ήπια): 6-15 βαθμοί
• Στάδιο III (Μέτρια): 16-40 βαθμοί
• Στάδιο IV (Σοβαρή): >40 βαθμοί

Σημείωση: Η σταδιοποίηση δεν συσχετίζεται πάντα με τη βαρύτητα συμπτωμάτων ή την πρόγνωση γονιμότητας.

💊 Θεραπευτικές Επιλογές

Φαρμακευτική Αντιμετώπιση

1. Μη Στεροειδή Αντιφλεγμονώδη (NSAIDs)

• Πρώτης γραμμής για ήπιο πόνο
• Ibuprofen, Naproxen
• Λήψη πριν την έναρξη της περιόδου

2. Ορμονική Θεραπεία

α) Συνδυασμένα Από Του Στόματος Αντισυλληπτικά (COCs)

• Καταστολή ωορρηξίας
• Μείωση εμμηνορροϊκής ροής
• Συνεχής ή κυκλική λήψη
• Μείωση πόνου κατά 50-80%

β) Προγεστίνες

• Μόνο προγεστερόνη: Norethisterone, Dienogest
• Δημιουργία ατροφικού ενδομητρίου
• Μείωση εστιών ενδομητρίωσης
• Dienogest 2mg: Ειδικά εγκεκριμένο για ενδομητρίωση

γ) GnRH Αγωνιστές

• Προκαλούν ιατρογενή εμμηνόπαυση
• Δραματική μείωση οιστρογόνων
• Αποτελεσματικότητα 90% για πόνο
• Παρενέργειες: αγγειοκινητικά συμπτώματα, οστική απώλεια
• Add-back θεραπεία: Χαμηλές δόσεις οιστρογόνων για μείωση παρενεργειών
• Διάρκεια: συνήθως 6 μήνες

δ) GnRH Ανταγωνιστές

• Νεώτερη κατηγορία
• Elagolix: από του στόματος, λιγότερες παρενέργειες
• Μακρύτερη διάρκεια χρήσης

ε) Αρωματάσης Αναστολείς

• Μειώνουν την τοπική παραγωγή οιστρογόνων
• Συνδυάζονται με προγεστίνες ή GnRH αγωνιστές
• Για ανθεκτικές περιπτώσεις

3. Αναλγητικά

• Οπιοειδή (σπάνια, για σοβαρό πόνο)
• Gabapentin, Pregabalin (για νευροπαθητικό πόνο)

Χειρουργική Θεραπεία

1. Συντηρητική Χειρουργική (Λαπαροσκοπική)

Λαπαροσκοπική Εκτομή/Καυτηριασμός:

• Αφαίρεση εστιών ενδομητρίωσης
• Λύση συμφύσεων
• Αποκατάσταση ανατομίας
• Διατήρηση γονιμότητας
• Μείωση πόνου: 60-80%
• Βελτίωση γονιμότητας: 50%

Κυστεκτομή Ενδομητριωμάτων:

• Αφαίρεση ενδομητριωματικών κύστεων ωοθηκών
• Προτιμότερη από την αποστράγγιση
• Χαμηλότερος κίνδυνος υποτροπής

Εκτομή Βαθιάς Διηθητικής Ενδομητρίωσης:

• Εξαιρετικά εξειδικευμένη χειρουργική
• Εστίες σε έντερο, ουροδόχο κύστη, ορθό
• Πολυκλαδική ομάδα (γυναικολόγος, χειρουργός εντέρου, ουρολόγος)

2. Οριστική Χειρουργική

Υστερεκτομή + Bilateral Salpingo-Oophorectomy:

• Τελευταία επιλογή
• Για γυναίκες που έχουν ολοκληρώσει τη repροduction
• Σοβαρά, ανθεκτικά συμπτώματα
• Ποσοστό υποτροπής: 5-10%
• Απαιτεί ορμονική υποκατάσταση (μόνο οιστρογόνα)

Θεραπεία Υπογονιμότητας

1. Επαγωγή Ωορρηξίας + IUI

• Για ελαφριά-μέτρια ενδομητρίωση
• Clomiphene ή Letrozole + ενδομήτρια σπερματέγχυση

2. Εξωσωματική Γονιμοποίηση (IVF)

• Πιο αποτελεσματική για μέτρια-σοβαρή ενδομητρίωση
• Παράκαμψη ανατομικών προβλημάτων
• Ποσοστά επιτυχίας: 40-50% ανά κύκλο

3. Προεγχειρητική Θεραπεία πριν την IVF

• Λαπαροσκοπική αφαίρεση ενδομητριωμάτων >4 cm
• Καταστολή με GnRH αγωνιστές 3-6 μήνες
• Βελτιώνει ποσοστά εγκυμοσύνης

Συμπληρωματικές Θεραπείες

• Φυσικοθεραπεία πυελικού εδάφους: Μείωση μυϊκού σπασμού
• Βελονισμός: Ανακούφιση πόνου
• Διατροφή: Αντιφλεγμονώδης δίαιτα
• Ψυχολογική υποστήριξη: Διαχείριση χρόνιου πόνου
• Yoga και διαλογισμός

🔮 Πρόγνωση και Μακροπρόθεσμη Παρακολούθηση

Υποτροπή

• Μετά από φαρμακευτική θεραπεία: 50-70% εντός 5 ετών
• Μετά από συντηρητική χειρουργική: 20-40% εντός 5 ετών
• Μετά από υστερεκτομή + ωοθηκεκτομή: 5-10%

Μακροπρόθεσμες Επιπλοκές

• Χρόνιος πυελικός πόνος
• Μόνιμη υπογονιμότητα
• Συμφύσεις και ουλές
• Απόφραξη εντέρου (σπάνια)
• Υδρονέφρωση (σπάνια)
• Ψυχολογικές επιπτώσεις (κατάθλιψη, άγχος)

Επίδραση Εμμηνόπαυσης

• Φυσιολογική ύφεση συμπτωμάτων μετά την εμμηνόπαυση
• HRT μπορεί να επανενεργοποιήσει εστίες
• Συνιστάται μόνο οιστρογόνα (αν χρειάζεται HRT)

💡 Τροποποιήσεις Τρόπου Ζωής

Διατροφή

• Αντιφλεγμονώδης: Πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, ω-3
• Αποφυγή: Κόκκινο κρέας, επεξεργασμένα τρόφιμα, trans λίπη
• Αύξηση: Φυτικές ίνες, ωμέγα-3 λιπαρά οξέα

Άσκηση

• Τακτική μέτρια άσκηση (30 λεπτά, 5 φορές/εβδομάδα)
• Μείωση οιστρογόνων
• Βελτίωση διάθεσης και ενέργειας
• Yoga για χαλάρωση πυελικού εδάφους

Διαχείριση Στρες

• Τεχνικές χαλάρωσης
• Διαλογισμός και mindfulness
• Επαρκής ύπνος

🆘 Ψυχοκοινωνική Υποστήριξη

Η ενδομητρίωση έχει σημαντικές ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις:

• Ψυχολογική θεραπεία: Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT)
• Ομάδες υποστήριξης: Κοινή εμπειρία και ενδυνάμωση
• Σύμβουλος γονιμότητας: Για ζητήματα αναπαραγωγής
• Σεξουαλική θεραπεία: Για δυσπαρευνία
• Εκπαίδευση και ενημέρωση: Κατανόηση της νόσου

📞 Πότε να Επικοινωνήσετε με τον Γυναικολόγο

• Έντονος πόνος κατά την περίοδο που δεν ανακουφίζεται με παυσίπονα
• Χρόνιος πυελικός πόνος
• Επώδυνη συνουσία
• Δυσκολία σύλληψης
• Έντονα γαστρεντερικά ή ουρολογικά συμπτώματα κατά την περίοδο
• Οικογενειακό ιστορικό ενδομητρίωσης