Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (PCOS) – Διαχείριση

Το Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (PCOS – Polycystic Ovary Syndrome) είναι μία από τις συχνότερες ενδοκρινολογικές διαταραχές που προσβάλλουν γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, με επίπτωση 5-10% παγκοσμίως. Χαρακτηρίζεται από ορμονικές ανισορροπίες, ανωμαλίες στην ωοθυλακιορρηξία και πολλαπλούς κύστεις στις ωοθήκες.

Το PCOS δεν είναι απλώς μια γυναικολογική πάθηση—επηρεάζει το μεταβολισμό, την αναπαραγωγική υγεία, την ψυχική υγεία και αυξάνει τον κίνδυνο για χρόνιες παθήσεις όπως διαβήτης τύπου 2 και καρδιαγγειακά νοσήματα. Η έγκαιρη διάγνωση και η ολιστική διαχείριση είναι κλειδιά για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Αιτίες και Παθοφυσιολογία

Η ακριβής αιτία του PCOS παραμένει άγνωστη, αλλά περιλαμβάνει γενετικούς, ενδοκρινολογικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες:

1. Αντίσταση στην Ινσουλίνη

Περίπου 70-80% των γυναικών με PCOS έχουν αντίσταση στην ινσουλίνη. Αυτό οδηγεί σε υπερινσουλιναιμία, η οποία διεγείρει τις ωοθήκες να παράγουν περισσότερα ανδρογόνα (αρσενικές ορμόνες).

2. Υπερανδρογοναιμία

Τα αυξημένα επίπεδα ανδρογόνων (τεστοστερόνη, androstenedione) προκαλούν συμπτώματα όπως τριχοφυΐα, ακμή και αλωπεκία.

3. Ανωμαλίες του Υποθαλάμου-Υπόφυσης-Ωοθηκών

Διαταραγμένη έκκριση LH (ωχρινοτρόπου ορμόνης) και FSH (ωοθυλακιοτρόπου ορμόνης), με αυξημένη αναλογία LH/FSH.

4. Χρόνια Χαμηλού Βαθμού Φλεγμονή

Γυναίκες με PCOS συχνά παρουσιάζουν αυξημένους δείκτες φλεγμονής (CRP), που συμβάλλουν στην αντίσταση στην ινσουλίνη.

5. Γενετικοί Παράγοντες

Υπάρχει οικογενειακή συσσώρευση του PCOS, υποδηλώνοντας γενετική προδιάθεση.

Συμπτώματα

Τα συμπτώματα του PCOS ποικίλλουν σε σοβαρότητα και μπορεί να περιλαμβάνουν:

Αναπαραγωγικά Συμπτώματα

• Ανώμαλος κύκλος: Ολιγομηνόρροια (σπάνιες περίοδοι) ή αμηνόρροια (απουσία περιόδου) λόγω ανωμαλιών στην ωοθυλακιορρηξία.
• Υπογονιμότητα: Δυσκολία σύλληψης λόγω μη ωοθυλακιορρηξίας.
• Πολυκυστικές ωοθήκες: Πολλαπλοί μικροί κύστεις (ωοθυλάκια) στις ωοθήκες, ορατοί στο υπερηχογράφημα.

Δερματολογικά Συμπτώματα

• Τριχοφυΐα (Hirsutism): Υπερβολική τριχοφυΐα σε “αρσενικές” περιοχές (πρόσωπο, στήθος, κοιλιά, πλάτη).
• Ακμή: Συχνά σοβαρή και ανθεκτική σε θεραπείες.
• Αλωπεκία ανδρικού τύπου: Λέπτυνση των μαλλιών στην κορυφή του κεφαλιού.
• Μελασματική Κέρατωση (Acanthosis nigricans): Σκούρες, βελούδινες πτυχές δέρματος (συνήθως στον αυχένα, μασχάλες, βουβώνες)—σημάδι αντίστασης στην ινσουλίνη.

Μεταβολικά Συμπτώματα

• Παχυσαρκία: 50-60% των γυναικών με PCOS είναι υπέρβαρες, με κεντρική κατανομή λίπους (κοιλιακή).
• Αντίσταση στην ινσουλίνη: Αυξημένος κίνδυνος για διαβήτη τύπου 2.
• Δυσλιπιδαιμία: Αυξημένα τριγλυκερίδια, χαμηλή HDL χοληστερόλη.

Ψυχολογικά Συμπτώματα

• Κατάθλιψη και Άγχος: Υψηλότερα ποσοστά σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.
• Διαταραχές Διατροφής: Συχνότερες σε γυναίκες με PCOS.
• Χαμηλή Αυτοεκτίμηση: Λόγω εμφάνισης και υπογονιμότητας.

Διάγνωση

Η διάγνωση βασίζεται στα Κριτήρια Rotterdam (2003), που απαιτούν 2 από τα 3 παρακάτω:

1. Ολιγομηνόρροια ή ανωμαλίες: Ολιγομηνόρροια (<8 περίοδοι/έτος) ή αμηνόρροια
2. Κλινική ή βιοχημική υπερανδρογοναιμία:
   • Κλινική: Τριχοφυΐα, ακμή, αλωπεκία
   • Βιοχημική: Αυξημένα επίπεδα τεστοστερόνης
3. Πολυκυστικές ωοθήκες στο υπερηχογράφημα:
   • ≥12 ωοθυλάκια 2-9 mm σε κάθε ωοθήκη, ή
   • Όγκος ωοθήκης ≥10 mL

Σημείωση: Πρέπει να αποκλειστούν άλλες αιτίες υπερανδρογοναιμίας (π.χ. σύνδρομο Cushing, συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων, όγκοι).

Εργαστηριακές Εξετάσεις

• Ορμονικός έλεγχος: LH, FSH, τεστοστερόνη, DHEA-S, 17-OH προγεστερόνη
• Μεταβολικός έλεγχος:
  • Γλυκόζη νηστείας και HbA1c
  • Δοκιμασία ανοχής γλυκόζης (OGTT)
  • Λιπιδαιμικό προφίλ
• Υπερηχογράφημα πυέλου: Για την αξιολόγηση των ωοθηκών

Θεραπεία και Διαχείριση

Η θεραπεία του PCOS είναι εξατομικευμένη και εξαρτάται από τα συμπτώματα, την επιθυμία για εγκυμοσύνη και τους μεταβολικούς κινδύνους:

1. Τροποποιήσεις Τρόπου Ζωής

Απώλεια Βάρους:

Η απώλεια 5-10% του σωματικού βάρους μπορεί να βελτιώσει:

• Ορμονικά επίπεδα
• Ευαισθησία στην ινσουλίνη
• Κανονικότητα κύκλου
• Γονιμότητα

Διατροφή:

• Χαμηλός γλυκαιμικός δείκτης (GI)
• Αυξημένες ίνες
• Μειωμένα κορεσμένα λιπαρά
• Αποφυγή επεξεργασμένων τροφών

Άσκηση:

• Τουλάχιστον 150 λεπτά/εβδομάδα μέτριας έντασης
• Συνδυασμός αερόβιας και αναερόβιας άσκησης

2. Φαρμακευτική Θεραπεία

A. Αντισυλληπτικά Χάπια (OCPs)

Ενδείξεις: Κανονικοποίηση κύκλου, μείωση ανδρογόνων, θεραπεία ακμής και τριχοφυΐας

Μηχανισμός: Καταστολή παραγωγής ανδρογόνων από τις ωοθήκες, αύξηση SHBG (δέσμευση τεστοστερόνης)

Επιλογή: Χάπια με προγεστερόνη χαμηλού ανδρογονικού δείκτη (π.χ. drospirenone, cyproterone acetate)

B. Μετφορμίνη

Ενδείξεις: Αντίσταση στην ινσουλίνη, προδιαβήτης, παχυσαρκία

Μηχανισμός: Βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη, μειώνει την παραγωγή ανδρογόνων

Δόση: 500-2000 mg/ημέρα, σταδιακή αύξηση

C. Αντιανδρογόνα

Spironolactone (Aldactone):

• Δόση: 50-200 mg/ημέρα
• Ενδείξεις: Τριχοφυΐα, ακμή
• Χρόνος απόκρισης: 6-12 μήνες

Finasteride: Μειώνει τη μετατροπή τεστοστερόνης σε DHT

D. Ωοθυλακιορρηκτικά Φάρμακα (για Γονιμότητα)

Clomiphene Citrate:

• Πρώτης γραμμής για επαγωγή ωοθυλακιορρηξίας
• Δόση: 50-150 mg/ημέρα για 5 ημέρες (ημέρες 3-7 του κύκλου)

Letrozole:

• Αναστολέας αρωματάσης, συχνά πιο αποτελεσματικός από clomiphene
• Δόση: 2.5-7.5 mg/ημέρα για 5 ημέρες

Gonadotropins (FSH/LH): Για περιπτώσεις ανθεκτικές σε κλομιφένη

3. Χειρουργική Θεραπεία

Λαπαροσκοπική Διάτρηση Ωοθηκών (Ovarian Drilling):

• Ενδείξεις: Αποτυχία φαρμακευτικής επαγωγής ωοθυλακιορρηξίας
• Μηχανισμός: Καταστροφή ανδρογόνο-παραγωγικού ιστού
• Πλεονεκτήματα: Μείωση επιπέδων LH και ανδρογόνων, αποκατάσταση ωοθυλακιορρηξίας

4. Εξωσωματική Γονιμοποίηση (IVF)

Για περιπτώσεις που αποτυγχάνουν οι άλλες θεραπείες γονιμότητας.

Μακροχρόνιες Επιπλοκές

Το PCOS σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για:

• Διαβήτης Τύπου 2: 30-40% των γυναικών με PCOS θα αναπτύξουν διαβήτη έως την ηλικία των 40.
• Καρδιαγγειακά Νοσήματα: Αυξημένος κίνδυνος για υπέρταση, στεφανιαία νόσο, εγκεφαλικό επεισόδιο.
• Υπερπλασία και Καρκίνος Ενδομητρίου: Λόγω χρόνιας ανωοθυλακιορρηξίας και απουσίας προγεστερόνης.
• Λιπώδης Ηπατική Νόσος (NAFLD): Συχνή σε γυναίκες με PCOS και παχυσαρκία.
• Άπνοια Ύπνου: Ιδίως σε παχύσαρκες γυναίκες.
• Ψυχολογικές Επιπλοκές: Κατάθλιψη, άγχος, διαταραχές διατροφής.

Παρακολούθηση

Οι γυναίκες με PCOS απαιτούν τακτική παρακολούθηση:

• Ετήσιος έλεγχος:
  • Γλυκόζη νηστείας, HbA1c
  • Λιπιδαιμικό προφίλ
  • Αρτηριακή πίεση
  • Σωματικό βάρος και BMI
• Υπερηχογράφημα ενδομητρίου: Σε γυναίκες με ανωμαλίες κύκλου για έλεγχο υπερπλασίας.
• Ψυχολογική υποστήριξη: Εκτίμηση για κατάθλιψη και άγχος.

Εναλλακτικές Θεραπείες

Ορισμένες γυναίκες στρέφονται σε εναλλακτικές θεραπείες:

• Inositol (Myo-inositol, D-chiro-inositol): Βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη και την ωοθυλακιορρηξία.
• Βιταμίνη D: Η ανεπάρκεια συνδέεται με PCOS. Συμπλήρωση μπορεί να βοηθήσει.
• Ωμέγα-3 Λιπαρά Οξέα: Βελτιώνουν το λιπιδαιμικό προφίλ.
• Κανέλα: Μπορεί να βελτιώσει την ευαισθησία στην ινσουλίνη.
• Spearmint Τσάι: Μπορεί να μειώσει την τριχοφυΐα.

Σημείωση: Η αποτελεσματικότητα αυτών των θεραπειών δεν είναι πλήρως τεκμηριωμένη. Συμβουλευτείτε το γιατρό σας.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQs)

1. Τι είναι το PCOS;

Το PCOS είναι μια ορμονική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από ανωμαλίες στην ωοθυλακιορρηξία, υπερανδρογοναιμία και πολυκυστικές ωοθήκες.

2. Μπορώ να μείνω έγκυος με PCOS;

Ναι, αν και το PCOS είναι μία από τις κύριες αιτίες υπογονιμότητας, πολλές γυναίκες μπορούν να συλλάβουν με θεραπεία (απώλεια βάρους, φάρμακα επαγωγής ωοθυλακιορρηξίας, IVF).

3. Θα έχω PCOS για πάντα;

Το PCOS είναι μια χρόνια κατάσταση, αλλά τα συμπτώματα μπορούν να διαχειριστούν αποτελεσματικά με τροποποιήσεις τρόπου ζωής και θεραπεία. Ορισμένα συμπτώματα μπορεί να βελτιωθούν μετά την εμμηνόπαυση.

4. Θα παχύνω εξαιτίας του PCOS;

Το PCOS δυσκολεύει την απώλεια βάρους λόγω αντίστασης στην ινσουλίνη, αλλά με σωστή διατροφή, άσκηση και θεραπεία, η απώλεια βάρους είναι δυνατή.

5. Πρέπει να παίρνω αντισυλληπτικά χάπια αν δεν θέλω να μείνω έγκυος;

Τα αντισυλληπτικά χάπια είναι συχνή θεραπεία για την κανονικοποίηση του κύκλου και τη μείωση των ανδρογόνων, αλλά υπάρχουν και άλλες επιλογές (μετφορμίνη, αντιανδρογόνα). Συζητήστε με το γιατρό σας.

6. Το PCOS αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο;

Ναι, το PCOS αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο ενδομητρίου λόγω χρόνιας έκθεσης σε οιστρογόνα χωρίς προγεστερόνη. Η τακτική παρακολούθηση και η θεραπεία μπορούν να μειώσουν αυτόν τον κίνδυνο.