Πολυκυστικές Ωοθήκες (PCOS): Συμπτώματα, Διάγνωση και Θεραπεία – Πλήρης Οδηγός 2026

🔬 Τι Είναι το Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (PCOS);

Το Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (PCOS – Polycystic Ovary Syndrome) είναι μία από τις συχνότερες ενδοκρινολογικές διαταραχές που επηρεάζουν τις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Χαρακτηρίζεται από ορμονική ανισορροπία που οδηγεί σε ακανόνιστους εμμηνορροϊκούς κύκλους, υπερβολική τριχοφυΐα (ιρσουτισμός), ακμή και πολυκυστικές ωοθήκες στο υπερηχογράφημα.

Το PCOS δεν σημαίνει απαραίτητα την παρουσία “κύστεων” στις ωοθήκες. Ο όρος “πολυκυστικές ωοθήκες” αναφέρεται στην εμφάνιση πολλών μικρών θυλακίων (ωοθυλακίων) στις ωοθήκες στο υπερηχογράφημα, τα οποία στην πραγματικότητα είναι ανώριμα ωάρια που δεν έχουν ωριμάσει και αποβληθεί.

Επιδημιολογία

• Επηρεάζει 6-12% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας
• Έως και 70% των γυναικών με PCOS παραμένουν αδιάγνωστες
• Συχνότερη αιτία ανωμαλίας και υπογονιμότητας
• Εμφανίζεται συνήθως στην εφηβεία αλλά μπορεί να διαγνωστεί αργότερα
• Επηρεάζει όλες τις εθνότητες

🩸 Κύρια Συμπτώματα

1. Εμμηνορροϊκές Ανωμαλίες

Ανωμαλία (Oligo-amenorrhea):

• Σπάνιες περίοδοι (κύκλοι >35 ημερών)
• Λιγότερες από 8-9 περίοδοι ετησίως
• Απουσία περιόδου για 3+ μήνες (αμηνόρροια)
• Απρόβλεπτοι κύκλοι

Δυσλειτουργική μητραϊκή αιμορραγία:

• Βαριές, παρατεταμένες περίοδοι
• Ακανόνιστη αιμορραγία

2. Υπεράνδρογονισμός

Ιρσουτισμός (Υπερτρίχωση):

• Υπερβολική τριχοφυΐα σε ανδρικού τύπου περιοχές
• Πρόσωπο (άνω χείλος, πηγούνι)
• Στήθος
• Κοιλιά (μέση, κάτω κοιλιά)
• Πλάτη
• Μηροί
• Βαθμολόγηση με Ferriman-Gallwey score

Ακμή:

• Πεισματική, ανθεκτική στη θεραπεία
• Συχνά στο πρόσωπο, στήθος, πλάτη
• Συνεχίζεται πέρα από την εφηβεία

Ανδρογενητική αλωπεκία:

• Απώλεια μαλλιών με ανδρικό μοτίβο
• Αραίωμα στην κορυφή
• Υποχώρηση μετωπιαίας γραμμής

Άλλα:

• Λιπαρό δέρμα
• Σμηγματόρροια δέρματος
• Βάθυνση φωνής (σπάνια)
• Μεγέθυνση κλειτορίδας (πολύ σπάνια)

3. Μεταβολικά Συμπτώματα

Παχυσαρκία:

• 50-60% των γυναικών με PCOS έχουν υπερβολικό βάρος/παχυσαρκία
• Κεντρική (κοιλιακή) κατανομή λίπους
• Δυσκολία απώλειας βάρους

Acanthosis Nigricans:

• Σκουρόχρωμες, βελούδινες περιοχές δέρματος
• Συνήθεις θέσεις: λαιμός, μασχάλες, βουβωνικές χώρες
• Δείκτης ινσουλινοαντοχής

Skin tags:

• Μικρές δερματικές εξαρτήματα
• Λαιμός, μασχάλες

4. Υπογονιμότητα

• Ανωμαλία οδηγεί σε σπάνιες ή μη ωορρηξίες
• Συχνότερη αιτία ανωμαλίας και υπογονιμότητας
• 30-40% των γυναικών με PCOS αντιμετωπίζουν δυσκολία σύλληψης

5. Ψυχολογικά Συμπτώματα

• Κατάθλιψη: 2-3x συχνότερη
• Άγχος: Αυξημένα ποσοστά
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση: Λόγω εμφάνισης
• Διατροφικές διαταραχές: Αυξημένος κίνδυνος
• Διαταραχές διάθεσης

🔍 Αίτια και Παθοφυσιολογία

Ορμονική Ανισορροπία

1. Υπεράνδρογονισμός:

• Αυξημένη παραγωγή ανδρογόνων από ωοθήκες και επινεφρίδια
• Υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης, ανδροστενεδιόνης
• Χαμηλή SHBG (Sex Hormone Binding Globulin)

2. Ανισορροπία Γοναδοτροπινών:

• Υψηλή LH (ωχρινοτρόπος ορμόνη)
• Φυσιολογική ή χαμηλή FSH (ωοθυλακιοτρόπος ορμόνη)
• Αυξημένη αναλογία LH/FSH (>2:1)

Ινσουλινοαντοχή

Κεντρικός ρόλος στην παθογένεια:

• 50-70% των γυναικών με PCOS έχουν ινσουλινοαντοχή
• Υπερινσουλιναιμία διεγείρει ωοθηκική παραγωγή ανδρογόνων
• Μειώνει SHBG στο ήπαρ → αυξάνει ελεύθερα ανδρογόνα
• Διαταράσσει ωοθυλακική ανάπτυξη
• Ανεξάρτητη από βάρος (μπορεί να υπάρχει και σε αδύνατες γυναίκες)

Γενετικοί Παράγοντες

• Οικογενής συσσώρευση
• 50% κίνδυνος αν η μητέρα ή αδελφή έχει PCOS
• Πολυγονιδιακή κληρονομικότητα
• Γονίδια που εμπλέκονται: ινσουλίνη, στεροειδογένεση, φλεγμονή

Περιβαλλοντικοί Παράγοντες

• Δίαιτα και τρόπος ζωής
• Ενδομήτριο περιβάλλον
• Ενδοκρινικοί διαταράκτες

🩺 Διάγνωση

Rotterdam Criteria (2003)

Διάγνωση απαιτεί 2 από τα 3 κριτήρια:

1. Ανωμαλία/ανωμαλία: Σπάνιες ή απουσία περιόδων
2. Κλινικός ή βιοχημικός υπεράνδρογονισμός:
   • Κλινικός: Ιρσουτισμός, ακμή, αλωπεκία
   • Βιοχημικός: Υψηλή τεστοστερόνη, ανδροστενεδιόνη
3. Πολυκυστικές ωοθήκες στο υπερηχογράφημα:
   • ≥20 ωοθυλάκια ανά ωοθήκη
   • Ή όγκος ωοθήκης ≥10 mL

Αποκλεισμός άλλων αιτιών:

• Υπερπρολακτιναιμία
• Διαταραχές θυροειδούς
• Σύνδρομο Cushing
• Συγγενής επινεφριδιακή υπερπλασία
• Όγκοι που παράγουν ανδρογόνα

Εργαστηριακές Εξετάσεις

Ορμονικό προφίλ:

• Τεστοστερόνη (ολική και ελεύθερη): Αυξημένη
• DHEA-S: Μέτρια αυξημένη (επινεφριδιακή παραγωγή)
• Ανδροστενεδιόνη: Αυξημένη
• SHBG: Μειωμένη
• LH: Αυξημένη
• FSH: Φυσιολογική ή χαμηλή
• LH/FSH αναλογία: >2:1 (όχι απαραίτητο)
• Προλακτίνη: Φυσιολογική (αποκλεισμός υπερπρολακτιναιμίας)
• 17-OH προγεστερόνη: Φυσιολογική (αποκλεισμός CAH)

Μεταβολικό προφίλ:

• Γλυκόζη νηστείας: Έλεγχος διαβήτη
• Καμπύλη γλυκόζης (OGTT 75g): Διαγνωστικό για ινσουλινοαντοχή, προδιαβήτη
• HbA1c: Γλυκαιμικός έλεγχος
• Ινσουλίνη νηστείας: Αξιολόγηση ινσουλινοαντοχής
• Λιπιδαιμικό προφίλ:
  • Υψηλά τριγλυκερίδια
  • Χαμηλή HDL
  • Υψηλή LDL
• Ηπατικές ένζυμα (ALT, AST): Έλεγχος λιπώδους ήπατος

Θυροειδικές εξετάσεις:

• TSH, fT4: Αποκλεισμός υποθυρεοειδισμού

Απεικονιστικές Εξετάσεις

Υπερηχογράφημα κόλπου:

• Πολυκυστικές ωοθήκες (≥20 ωοθυλάκια ανά ωοθήκη)
• Αυξημένος όγκος ωοθηκών (≥10 mL)
• Περιφερικά διατεταγμένα ωοθυλάκια (“string of pearls”)
• Αυξημένη πυκνότητα στρώματος

Σημείωση: Το υπερηχογράφημα δεν είναι απαραίτητο για διάγνωση εφόσον υπάρχουν τα άλλα 2 κριτήρια.

💊 Θεραπεία

Α’ Γραμμής: Τροποποιήσεις Τρόπου Ζωής

1. Απώλεια Βάρους

• Στόχος: 5-10% απώλεια αρχικού βάρους
• Οφέλη:
  • Βελτίωση ινσουλινοαντοχής
  • Μείωση ανδρογόνων
  • Αποκατάσταση ωορρηξίας (70% περιπτώσεων)
  • Βελτίωση γονιμότητας
  • Μείωση μεταβολικών κινδύνων
• Μέθοδοι: Υποθερμιδική δίαιτα, άσκηση

2. Διατροφή

• Χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη (Low GI): Σταθερή γλυκόζη
• Μεσογειακή δίαιτα: Αντιφλεγμονώδης
• Χαμηλή σε υδατάνθρακες: Βελτίωση ινσουλινοαντοχής
• Πρωτεΐνες και υγιή λίπη: Κορεσμός
• Αποφυγή: Επεξεργασμένα τρόφιμα, ζάχαρη, trans λίπη

3. Άσκηση

• Αεροβική: 150 λεπτά/εβδομάδα μέτριας έντασης
• Προπόνηση με βάρη: 2-3 φορές/εβδομάδα
• HIIT: Αποτελεσματικό για ινσουλινοαντοχή
• Οφέλη: Απώλεια βάρους, βελτίωση ινσουλίνης, μείωση άγχους

Φαρμακευτική Θεραπεία

1. Για Ινσουλινοαντοχή

Μετφορμίνη (Metformin):

• Δόση: 500-2000 mg/ημέρα (σταδιακή αύξηση)
• Μηχανισμός: Βελτιώνει ινσουλινική ευαισθησία
• Οφέλη:
  • Μείωση ινσουλινοαντοχής
  • Απώλεια βάρους (2-3 kg)
  • Αποκατάσταση ωορρηξίας (30-50%)
  • Βελτίωση μεταβολικού προφίλ
  • Μείωση ανδρογόνων
• Παρενέργειες: Γαστρεντερικές (ναυτία, διάρροια)
• Χορήγηση: Με γεύματα

Θιαζολιδινεδιόνες (Pioglitazone):

• Εναλλακτική της μετφορμίνης
• Βελτιώνει ινσουλινική ευαισθησία
• Παρενέργειες: Αύξηση βάρους, κατακράτηση υγρών

2. Για Ρύθμιση Κύκλου και Αντισύλληψη

Συνδυασμένα Από Του Στόματος Αντισυλληπτικά (COCs):

• Πρώτης γραμμής για: Ρύθμιση κύκλου, μείωση ανδρογόνων, αντισύλληψη
• Μηχανισμός:
  • Καταστολή LH → μείωση ωοθηκικών ανδρογόνων
  • Αύξηση SHBG → μείωση ελεύθερων ανδρογόνων
  • Προστασία ενδομητρίου
• Προτιμώμενα: Με αντι-ανδρογονικές προγεστίνες (Drospirenone, Cyproterone acetate, Dienogest)
• Οφέλη:
  • Τακτικοί κύκλοι
  • Μείωση ιρσουτισμού και ακμής
  • Πρόληψη υπερπλασίας ενδομητρίου
• Αντενδείξεις: Θρομβοεμβολικό ιστορικό, παχυσαρκία, κάπνισμα >35 ετών

Προγεστίνες μόνο:

• Για γυναίκες με αντένδειξη σε οιστρογόνα
• Κυκλική (10-14 ημέρες/μήνα) ή συνεχής
• Προστασία ενδομητρίου

3. Για Υπεράνδρογονισμό

Αντιανδρογόνα:

• Σπιρονολακτόνη (Spironolactone):
  • Δόση: 50-200 mg/ημέρα
  • Αποκλεισμός υποδοχέων ανδρογόνων
  • Αποτελεσματικό για ιρσουτισμό (βελτίωση σε 6-12 μήνες)
  • Παρενέργειες: Υπερκαλιαιμία, πολυουρία
• Κυπροτερόνη (Cyproterone acetate):
  • Δόση: 50-100 mg/ημέρα (ημέρες 1-10 κύκλου)
  • Ισχυρό αντιανδρογόνο
  • Συνδυασμένο με οιστρογόνα
• Φλουταμίδη (Flutamide):
  • Εναλλακτική
  • Παρενέργειες: Ηπατοτοξικότητα

Σημείωση: Τα αντιανδρογόνα απαιτούν αντισύλληψη λόγω τερατογένεσης.

4. Για Ιρσουτισμό και Ακμή

• Τοπικές θεραπείες: Eflornithine κρέμα (επιβραδύνει ανάπτυξη τριχών)
• Αποτριχωτικές μέθοδοι: Laser, ηλεκτρόλυση
• Για ακμή: Τοπικά retinoids, αντιβιοτικά, βενζοϋλική υπεροξείδιο

5. Για Επαγωγή Ωορρηξίας (Γονιμότητα)

Πρώτης γραμμής:

• Letrozole:
  • Αναστολέας αρωματάσης
  • Δόση: 2.5-7.5 mg/ημέρα (ημέρες 3-7)
  • Ποσοστό ωορρηξίας: 70-80%
  • Ποσοστό εγκυμοσύνης: 25-30% ανά κύκλο
  • Υπερέχει του Clomiphene
• Clomiphene Citrate:
  • Δόση: 50-150 mg/ημέρα (ημέρες 3-7 ή 5-9)
  • Ποσοστό ωορρηξίας: 60-80%
  • Ποσοστό εγκυμοσύνης: 20-25% ανά κύκλο

Δεύτερης γραμμής:

• Γοναδοτροπίνες (FSH):
  • Για ανθεκτικές περιπτώσεις
  • Απαιτεί στενή παρακολούθηση
  • Κίνδυνος υπερδιέγερσης και πολύδυμης εγκυμοσύνης
• Χειρουργική (Ovarian Drilling):
  • Λαπαροσκοπική καυτηριασμός ωοθηκών
  • Ποσοστό ωορρηξίας: 70-80%
  • Για ανθεκτικές στο Clomiphene

Τρίτης γραμμής:

• Εξωσωματική Γονιμοποίηση (IVF):
  • Για αποτυχία άλλων μεθόδων
  • Ποσοστά επιτυχίας: 40-50% ανά κύκλο
  • Αυξημένος κίνδυνος συνδρόμου υπερδιέγερσης (OHSS)

⚠️ Μακροπρόθεσμες Επιπλοκές

Μεταβολικές Επιπλοκές

1. Διαβήτης Τύπου 2

• 50-70% των γυναικών με PCOS θα αναπτύξουν προδιαβήτη ή διαβήτη μέχρι τα 40 έτη
• 4x αυξημένος κίνδυνος σε σύγκριση με γενικό πληθυσμό
• Έλεγχος γλυκόζης κάθε 2-3 έτη

2. Καρδιαγγειακά Νοσήματα

• Αυξημένος κίνδυνος:
  • Υπέρταση
  • Δυσλιπιδαιμία
  • Αθηροσκλήρωση
  • Έμφραγμα μυοκαρδίου
  • Εγκεφαλικό επεισόδιο
• Παρακολούθηση: Πίεση, λιπιδαιμικό, καρδιαγγειακοί παράγοντες κινδύνου

3. Μη Αλκοολική Λιπώδης Ηπατική Νόσος (NAFLD)

• 30-50% των γυναικών με PCOS
• Σχετίζεται με ινσουλινοαντοχή και παχυσαρκία
• Έλεγχος: Ηπατικά ένζυμα, υπερηχογράφημα ήπατος

4. Σύνδρομο Μεταβολικού

• 40-50% των γυναικών με PCOS
• Κριτήρια: Κεντρική παχυσαρκία + 2 από τα εξής:
  • Υψηλά τριγλυκερίδια
  • Χαμηλή HDL
  • Υπέρταση
  • Υψηλή γλυκόζη

Γυναικολογικές Επιπλοκές

1. Καρκίνος Ενδομητρίου

• 3x αυξημένος κίνδυνος
• Λόγω χρόνιας έκθεσης σε ανάντιστα οιστρογόνα (ανωμαλία)
• Πρόληψη: Κυκλική προγεστερόνη ή αντισυλληπτικά
• Έλεγχος: Ενδομήτριο πάχος με υπερηχογράφημα εάν ανωμαλία >3 μήνες

2. Επιπλοκές Εγκυμοσύνης

• Διαβήτης κύησης: 2-3x
• Προεκλαμψία: 2x
• Πρώιμος τοκετός
• Αποβολή: Αυξημένος κίνδυνος
• Μακροσωμία

Παρακολούθηση εγκυμοσύνης:

• OGTT στις 24-28 εβδομάδες
• Έλεγχος πίεσης
• Αυξημένη εποπτεία

Ψυχολογικές Επιπλοκές

• Κατάθλιψη: 2-3x αυξημένος κίνδυνος
• Άγχος: Υψηλότερα ποσοστά
• Διατροφικές διαταραχές
• Χαμηλή ποιότητα ζωής

🔮 Πρόγνωση και Μακροπρόθεσμη Παρακολούθηση

Μακροπρόθεσμη Παρακολούθηση

Ετήσιος έλεγχος:

• Βάρος, BMI, περίμετρος μέσης
• Πίεση αρτηριακή
• Γλυκόζη νηστείας / OGTT
• Λιπιδαιμικό προφίλ
• Ηπατικά ένζυμα
• Εμμηνορροϊκό μοτίβο
• Συμπτώματα υπεράνδρογονισμού
• Ψυχολογική υγεία

Κάθε 2-3 έτη:

• Καρδιαγγειακός έλεγχος (EKG, echo)
• Έλεγχος οστικής πυκνότητας (εάν παράγοντες κινδύνου)

Πρόγνωση

• Το PCOS είναι χρόνια νόσος που απαιτεί δια βίου παρακολούθηση
• Με κατάλληλη διαχείριση, τα συμπτώματα και οι επιπλοκές μπορούν να ελεγχθούν
• Η απώλεια βάρους βελτιώνει σημαντικά την πρόγνωση
• Μετά την εμμηνόπαυση, τα συμπτώματα ανωμαλίας και ιρσουτισμού βελτιώνονται, αλλά οι μεταβολικοί κίνδυνοι παραμένουν