Ενδομητρική Υπερπλασία – Διάγνωση & Θεραπεία

Η ενδομητρική υπερπλασία είναι μία κατάσταση στην οποία το ενδομήτριο (η εσωτερική επένδυση της μήτρας) γίνεται πιο παχύ από το φυσιολογικό λόγω υπερβολικής ανάπτυξης των κυττάρων. Αυτό συμβαίνει συνήθως ως αποτέλεσμα της παρατεταμένης έκθεσης σε οιστρογόνα χωρίς τη σταθεροποιητική επίδραση της προγεστερόνης.

Η ενδομητρική υπερπλασία δεν είναι καρκίνος, αλλά ορισμένοι τύποι μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του ενδομητρίου, ιδίως εάν αφεθούν χωρίς θεραπεία. Η έγκαιρη διάγνωση και η κατάλληλη διαχείριση είναι κρίσιμες για την πρόληψη της εξέλιξης σε κακοήθεια.

Τύποι Ενδομητρικής Υπερπλασίας

Η ενδομητρική υπερπλασία ταξινομείται με βάση την παρουσία ατυπίας (ανώμαλων κυττάρων) και την αρχιτεκτονική δομή:

1. Απλή Υπερπλασία χωρίς Ατυπία

• Αυξημένος αριθμός αδένων, αλλά φυσιολογική αρχιτεκτονική
• Κίνδυνος εξέλιξης σε καρκίνο: <1%
• Συχνά υποχωρεί με θεραπεία ή ακόμα και αυθόρμητα

2. Σύνθετη Υπερπλασία χωρίς Ατυπία

• Πυκνότερη συσσώρευση αδένων, πολύπλοκη δομή
• Κίνδυνος εξέλιξης σε καρκίνο: ~3%
• Απαιτεί θεραπεία και παρακολούθηση

3. Απλή Ατυπική Υπερπλασία

• Παρουσία κυττάρων με ατυπία
• Κίνδυνος εξέλιξης σε καρκίνο: ~8%
• Απαιτεί πιο επιθετική θεραπεία

4. Σύνθετη Ατυπική Υπερπλασία (CAH)

• Πολύπλοκη αρχιτεκτονική με κυτταρική ατυπία
• Κίνδυνος εξέλιξης σε καρκίνο: 25-30%
• Θεωρείται προκαρκινική κατάσταση
• Συχνά συνυπάρχει με καρκίνο ενδομητρίου (~40% των περιπτώσεων)

Σημαντικό: Η κατηγοριοποίηση βασίζεται σε ιστολογική εξέταση βιοψίας.

Αιτίες και Παράγοντες Κινδύνου

Η κύρια αιτία είναι η παρατεταμένη έκθεση σε οιστρογόνα χωρίς προγεστερόνη (unopposed estrogen):

Ορμονικοί Παράγοντες

• Ανωοθυλακιορρηξία: Χρόνια ανωοθυλακιορρηξία (π.χ. PCOS) → έλλειψη προγεστερόνης
• Περιεμμηνόπαυση: Ανωμαλίες κύκλου με ανωοθυλακιορρηξία
• Ορμονική θεραπεία υποκατάστασης: Μόνο οιστρογόνα (χωρίς προγεστερόνη) σε γυναίκες με μήτρα
• Θεραπεία με ταμοξιφένη: Αντικαρκινικό φάρμακο με οιστρογονική δράση στο ενδομήτριο

Μεταβολικοί Παράγοντες

• Παχυσαρκία: Το λιπώδης ιστός παράγει οιστρογόνα (αρωματάση)
• Διαβήτης τύπου 2: Αντίσταση στην ινσουλίνη και υπερινσουλιναιμία
• Σύνδρομο μεταβολικού συνδρόμου

Άλλοι Παράγοντες

• PCOS: Χρόνια ανωοθυλακιορρηξία
• Όγκοι παράγοντες οιστρογόνα: Όγκοι ωοθηκών (π.χ. όγκοι από κοκκιώδη κύτταρα)
• Άτοκες γυναίκες: Δεν έχουν βιώσει την προστατευτική επίδραση της εγκυμοσύνης
• Οικογενειακό ιστορικό: Καρκίνος ενδομητρίου ή ωοθηκών
• Σύνδρομο Lynch: Κληρονομική σύνδρομο με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου
• Πρώιμη εμμηναρχή / όψιμη εμμηνόπαυση: Μεγαλύτερη διάρκεια έκθεσης σε οιστρογόνα

Συμπτώματα

Το πιο συχνό σύμπτωμα της ενδομητρικής υπερπλασίας είναι:

Ανώμαλη Μητρική Αιμορραγία

• Βαριές περίοδοι (μηνορραγία): Περισσότερο από 7 ημέρες ή πολύ έντονη ροή
• Συχνές περίοδοι (πολυμηνόρροια): Κύκλοι <21 ημερών
• Ενδιάμεση αιμορραγία: Αιμορραγία μεταξύ των περιόδων
• Μετεμμηνοπαυσιακή αιμορραγία: Οποιαδήποτε αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση (ΣΗΜΑΔΙ ΣΥΝΑΓΕΡΜΟΥ)

Σημαντικό: Ορισμένες γυναίκες μπορεί να είναι ασυμπτωματικές, ιδίως εάν έχουν ανωοθυλακιορρηξία με σπάνιες περιόδους.

Διάγνωση

Η διάγνωση της ενδομητρικής υπερπλασίας απαιτεί ιστολογική επιβεβαίωση:

1. Κλινική Εκτίμηση

• Λεπτομερές ιστορικό (έμμηνος ρύσης, φάρμακα, συμπτώματα)
• Γυναικολογική εξέταση
• Αξιολόγηση παραγόντων κινδύνου

2. Διακολπικό Υπερηχογράφημα

Σκοπός: Μέτρηση πάχους ενδομητρίου

• Προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες: Πάχος ποικίλλει ανά φάση κύκλου (4-16 mm)
• Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες:
  • Πάχος ≤4-5 mm: Συνήθως φυσιολογικό
  • Πάχος >5 mm: Απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση (βιοψία)

Περιορισμοί: Το υπερηχογράφημα δεν μπορεί να διαγνώσει υπερπλασία ή καρκίνο—μόνο να υποψιάζεται.

3. Βιοψία Ενδομητρίου

Χρυσός Κανόνας Διάγνωσης

Μέθοδοι:

• Βιοψία ενδομητρίου ιατρείου:
  • Λεπτός καθετήρας (Pipelle) για λήψη δείγματος
  • Γρήγορη, ελάχιστα επώδυνη διαδικασία
  • Μπορεί να γίνει στο ιατρείο χωρίς αναισθησία
  • Ευαισθησία: 90-97% για ατυπική υπερπλασία/καρκίνο
• Διαδικασία D&C (Διαστολή και Απόξεση):
  • Χειρουργική διαδικασία υπό αναισθησία
  • Πιο πλήρης δειγματοληψία
  • Ενδείξεις: Αποτυχία βιοψίας ιατρείου, ασαφή αποτελέσματα

4. Υστεροσκόπηση

Άμεση οπτική εξέταση της μητρικής κοιλότητας με κάμερα:

• Επιτρέπει άμεση οπτικοποίηση του ενδομητρίου
• Στοχευμένη βιοψία ύποπτων περιοχών
• Μπορεί να αφαιρέσει πολύποδες ή μυώματα ταυτόχρονα

5. Εργαστηριακές Εξετάσεις

• Πλήρης αιματολογική εξέταση (για αναιμία)
• Ορμονικός έλεγχος (FSH, LH, οιστραδιόλη, προγεστερόνη)
• Θυρεοειδής (TSH)
• Γλυκόζη, HbA1c (για διαβήτη)

Θεραπεία

Η θεραπεία εξαρτάται από τον τύπο της υπερπλασίας, την ηλικία της ασθενούς και την επιθυμία για μελλοντική εγκυμοσύνη:

1. Προγεστίνες (Πρώτης Γραμμής Θεραπεία)

Μηχανισμός: Αντισταθμίζει την επίδραση των οιστρογόνων, προάγει την απόπτωση (απόπτωση) των υπερπλαστικών κυττάρων.

Επιλογές:

• Μεδροξυπρογεστερόνη (MPA):
  • Δόση: 10-20 mg/ημέρα από το στόμα για 12-14 ημέρες/μήνα
  • Συνήθης επιλογή για απλή/σύνθετη υπερπλασία χωρίς ατυπία
• Micronized προγεστερόνη:
  • Δόση: 200-300 mg/ημέρα κολπικά ή από το στόμα
  • Καλύτερη ανοχή, λιγότερες παρενέργειες
• Μεγεστρόλη ακετάτη (Megace):
  • Δόση: 40-160 mg/ημέρα
  • Χρησιμοποιείται για ατυπική υπερπλασία
  • Ισχυρότερη δράση
• Ενδομήτριο σύστημα λεβονοργεστρέλης (Mirena IUD):
  • Τοπική απελευθέρωση προγεστίνης απευθείας στο ενδομήτριο
  • Υψηλές τοπικές συγκεντρώσεις με λίγες συστηματικές παρενέργειες
  • Αποτελεσματικότητα: 90-100% για μη-ατυπική υπερπλασία
  • Διάρκεια: 5 χρόνια
  • Πλεονέκτημα: Βολική, αποτελεσματική, αντισύλληψη

Διάρκεια θεραπείας: 3-6 μήνες, με βιοψία παρακολούθησης για επιβεβαίωση ύφεσης.

2. Χειρουργική Θεραπεία

Υστερεκτομή (Αφαίρεση Μήτρας):

Ενδείξεις:

• Σύνθετη ατυπική υπερπλασία (CAH)—ιδίως σε γυναίκες που έχουν ολοκληρώσει την οικογένειά τους
• Αποτυχία φαρμακευτικής θεραπείας
• Υποτροπή μετά από θεραπεία
• Γυναίκες που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να λάβουν προγεστίνες
• Συνύπαρξη με άλλες γυναικολογικές παθήσεις (π.χ. μυώματα, προπτώσεις)

Τύποι:

• Ολική υστερεκτομή: Αφαίρεση μήτρας και τραχήλου
• Ωοθηκεκτομή: Αφαίρεση ωοθηκών (συνήθως σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες ή με υψηλό κίνδυνο)

Προσεγγίσεις:

• Κολπική υστερεκτομή
• Λαπαροσκοπική υστερεκτομή (ελάχιστα επεμβατική)
• Ρομποτική υστερεκτομή
• Κοιλιακή υστερεκτομή (σπάνια)

3. Συντηρητική Θεραπεία για Νεαρές Γυναίκες που Επιθυμούν Γονιμότητα

Για γυναίκες με ατυπική υπερπλασία που επιθυμούν να διατηρήσουν τη γονιμότητα:

• Υψηλές δόσεις προγεστίνης: Μεγεστρόλη ακετάτη 160 mg/ημέρα ή μεδροξυπρογεστερόνη 40-60 mg/ημέρα
• LNG-IUS (Mirena): Τοπική θεραπεία
• Στενή παρακολούθηση: Βιοψία κάθε 3-6 μήνες
• Προσπάθεια σύλληψης: Μετά από επιβεβαιωμένη ύφεση
• Υστερεκτομή: Μετά από ολοκλήρωση της οικογένειας ή σε περίπτωση αποτυχίας

Σημείωση: Η συντηρητική θεραπεία για CAH είναι αμφιλεγόμενη και απαιτεί ενδελεχή συζήτηση κινδύνων/οφελών.

Παρακολούθηση

Μετά τη θεραπεία, η παρακολούθηση είναι κρίσιμη:

Απλή/Σύνθετη Υπερπλασία χωρίς Ατυπία

• Βιοψία μετά από 3-6 μήνες θεραπείας
• Εάν ύφεση: Ετήσια βιοψία για 1-2 χρόνια
• Μακροχρόνια παρακολούθηση με διακολπικό υπερηχογράφημα

Ατυπική Υπερπλασία

• Βιοψία κάθε 3 μήνες κατά τη διάρκεια της θεραπείας
• Μετά από ύφεση: Βιοψία κάθε 6 μήνες για 2 χρόνια, στη συνέχεια ετησίως
• Εάν υποτροπή ή απουσία απόκρισης: Υστερεκτομή

Μετά από Υστερεκτομή

• Δεν απαιτείται περαιτέρω παρακολούθηση για υπερπλασία
• Τακτικές γυναικολογικές εξετάσεις

Πρόληψη

• Διατήρηση υγιούς βάρους: Μείωση παχυσαρκίας μειώνει την παραγωγή οιστρογόνων
• Αντισυλληπτικά χάπια: Προστατεύουν από καρκίνο ενδομητρίου και υπερπλασία
• Σωστή ορμονική θεραπεία: Οιστρογόνα + προγεστερόνη (όχι μόνο οιστρογόνα)
• Θεραπεία PCOS: Κανονικοποίηση κύκλου με προγεστίνες ή αντισυλληπτικά
• Τακτικές περίοδοι: Εάν έχετε ανωμαλίες, συμβουλευτείτε γιατρό
• Παρακολούθηση με ταμοξιφένη: Ετήσιο διακολπικό υπερηχογράφημα

Πρόγνωση

• Απλή υπερπλασία χωρίς ατυπία: Εξαιρετική πρόγνωση, συχνά υποχωρεί με θεραπεία
• Σύνθετη υπερπλασία χωρίς ατυπία: Πολύ καλή πρόγνωση με θεραπεία
• Ατυπική υπερπλασία: Καλή πρόγνωση με υστερεκτομή ή επιτυχή φαρμακευτική θεραπεία, αλλά απαιτεί στενή παρακολούθηση

Συχνές Ερωτήσεις (FAQs)

1. Η ενδομητρική υπερπλασία είναι καρκίνος;

Όχι, αλλά ορισμένοι τύποι (ιδίως η ατυπική υπερπλασία) μπορούν να εξελιχθούν σε καρκίνο εάν δεν θεραπευτούν.

2. Μπορώ να μείνω έγκυος με ενδομητρική υπερπλασία;

Η υπερπλασία μπορεί να επηρεάσει τη γονιμότητα. Η θεραπεία με προγεστίνες μπορεί να αποκαταστήσει το ενδομήτριο και να βελτιώσει τις πιθανότητες σύλληψης.

3. Πρέπει να κάνω υστερεκτομή;

Η υστερεκτομή συνιστάται για ατυπική υπερπλασία, ιδίως σε γυναίκες που έχουν ολοκληρώσει την οικογένειά τους. Για μη-ατυπική υπερπλασία, η φαρμακευτική θεραπεία είναι συνήθως αρκετή.

4. Πόσο καιρό διαρκεί η θεραπεία;

Η φαρμακευτική θεραπεία διαρκεί συνήθως 3-6 μήνες, με βιοψία παρακολούθησης για επιβεβαίωση ύφεσης.

5. Θα υποτροπιάσει η υπερπλασία;

Υπάρχει κίνδυνος υποτροπής, ιδίως εάν οι υποκείμενοι παράγοντες κινδύνου (π.χ. παχυσαρκία, ανωοθυλακιορρηξία) δεν αντιμετωπιστούν. Η τακτική παρακολούθηση είναι κρίσιμη.

6. Πώς μπορώ να μειώσω τον κίνδυνο;

Διατήρηση υγιούς βάρους, τακτική άσκηση, κανονικοί κύκλοι (με φάρμακα εάν χρειάζεται), και σωστή χρήση ορμονικής θεραπείας.